Utopljene duše - Vladislav Petković Dis 1911 (sa Disovom posvetom)

Vladislav Petković Dis – Utopljene duše

Prvo izdanje, Beograd, 1911.

Primerak sa svojeručnom posvetom Velimiru Rajiću

Bibliofilski primerak prvog izdanja jedne od najznačajnijih pesničkih zbirki srpske moderne. Knjiga koju je Dis, sa svojeručnom posvetom, lično poklonio svom savremeniku, pesniku i kritičaru Velimiru Rajiću, koji je o Utopljenim dušama i javno pisao. Disova posveta Rajiću i Rajićev vlasnički potpis nalaze se zajedno u ovom primerku prvog izdanja iz 1911. godine. Unikatan primerak knjige koja je već sama po sebi ekstremno retka.

Izuzetan bibliografski i književno-istorijski primerak prvog izdanja jedne od najznačajnijih pesničkih zbirki srpske moderne, sa svojeručnom posvetom Vladislava Petkovića Disa pesniku i književniku Velimiru Rajiću, datiranom 10. avgusta 1911. godine.

Vladislav Petković Dis (Zablaće, 10. mart 1880 – Jonsko more, 17/30. maj 1917) bio je jedan od najosobenijih srpskih pesnika s početka XX veka. Radio je kao učitelj i carinski službenik, a tokom Balkanskih ratova bio je izveštač sa fronta. U Prvom svetskom ratu prošao je povlačenje preko Albanije, zatim Krf i Francusku, gde nastaju njegove poslednje pesme. Pri povratku u Grčku, brod kojim je putovao potopila je nemačka podmornica u Jonskom moru, u blizini Krfa, maja 1917. godine.

Disova poezija označila je veliki otklon od tada dominantnog pesničkog ukusa. Bio je pesnik iracionalnog, sna, slutnje, tišine, smrti i podsvesnog, sumornih raspoloženja i duboke melanholije, sa izrazom koji je istovremeno setan i izrazito muzikalan. Umesto optimizma, društvenog angažmana i ideje napretka koje je tadašnja kritika očekivala od književnosti, kod Disa se pojavljuju unutrašnji svet, zebnja, raspad, slutnja smrti i osećanje nestabilnosti postojanja.

Upravo zbog toga naišao je na žestok otpor Jovana Skerlića, tada najuticajnijeg srpskog književnog kritičara. Dis se nije uklapao u njegov ideal zdravog, racionalnog i društveno progresivnog pesnika. Skerlić je njegovu poeziju ocenio izrazito negativno, nazivajući je, između ostalog, „jednom neukom i grubom imitacijom“.

Kasnija kritika radikalno je promenila takvu sliku. Počevši od Isidore Sekulić i kasnijih tumača, Dis je postepeno prepoznat kao jedan od najvažnijih srpskih pesnika svog vremena i kao autor koji je u srpsku poeziju uneo novu modernu poetiku i novi senzibilitet.

Utopljene duše

Dis je zbirku Utopljene duše objavio 1911. godine, o sopstvenom trošku. Nije imao podršku izdavača, a nad njegovom poezijom već je stajala senka Skerlićevog gotovo presudnog autoriteta.

Poezija Utopljenih duša bila je neobična i uznemirujuća za tadašnju književnu sredinu: negatorska, bolećiva, plačna i crna. U njoj se pojavljuju bodlerovski motivi, tada novi u srpskoj poeziji, ali istovremeno i motiv umrle drage, duboko ukorenjen u domaćoj i narodnoj lirskoj tradiciji.

Disova poezija ne polazi od spoljnog sveta već ponire u iracionalno. Njenu stvarnost grade snovi, slutnje, tišine, izgubljene ljubavi, smrt i ono što se nalazi negde na granici budnog i podsvesnog.

Iz ove zbirke potiču neke od najpoznatijih pesama srpske književnosti, među njima „Tamnice“, „Nirvana“, „Možda spava“ i „Naši dani“.

Primerak Velimira Rajića

Posebnu vrednost ovom primerku daje svojeručna Disova posveta Velimiru Rajiću, pesniku, književniku i Disovom savremeniku.

Na naslovnom listu ispisano je:

„Velimiru Rajiću
Dis“

uz datum:

10. VIII 1911.

Rajić nije bio slučajni vlasnik knjige niti anonimni čitalac. Bio je deo istog književnog sveta kojem je Dis pripadao i jedan od autora koji su neposredno nakon objavljivanja pisali o Utopljenim dušama (objavio je svoj kritički tekst u listu Slovenski jug).

Uz to, na originalnom prednjem povezu nalazi se i svojeručni potpis Velimira Rajića, čime je vlasništvo i provenijencija ovog primerka neposredno dokumentovana na samoj knjizi.

Zato ovaj primerak predstavlja nešto više od prvog izdanja sa potpisom autora. On je neposredni dokument književnog života Beograda 1911. godine, iz vremena kada je knjiga tek ulazila u javnost, kada njen današnji status još nije postojao i kada se oko Disove poezije upravo formirao jedan od najpoznatijih kritičkih sporova u istoriji srpske književnosti.

Očuvanost

Originalni meki povez je sačuvan, sa tragovima starosti i korišćenja. manjim flekama na povezu vidljivim na fotografijama. Na knjizi je repariran hrbat. Primerak je naknadno smešten u ručno izrađenu umetničku zaštitnu kutiju/povez od pune kože, sa bogatom slepom dekoracijom, ornamentima i zlatotiskom na hrptu.

Izuzetno redak bibliografski i književno-istorijski primerak, sa neposrednom i značajnom književnom provenijencijom.