Daniele Farlati – Illyrici Sacri (Illyricum Sacrum), tomovi I–V, Venecija, 1751–1775.

Komplet prvih pet tomova monumentalnog dela Illyrici Sacri Danielea Farlatija, jednog od najznačajnijih istorijskih izvora za proučavanje rimskog Ilirika, Dalmacije, istorije ranog hrišćanstva, srednjovekovne crkvene organizacije i političke istorije istočnog Jadrana i Balkana. Prva izdanja, štampana u Veneciji između 1751. i 1775. godine. Originalni pergamentski (vellum) povez.  Prvo izdanje u originalnom pergamentskom povezu izuzetno je retko na tržištu starih i retkih knjiga. Prema nama dostupnim podacima, ovo je prvi takav komplet ponuđen na tržištu u Srbiji.  U trenutku sastavljanja ovog opisa nismo pronašli nijedan pojedinačni tom, niti komplet prvih pet tomova prvog izdanja, u međunarodnoj antikvarskoj ponudi.  

O knjigama

Monumentalno delo Illyrici Sacri predstavlja kapitalno istoriografsko izdanje isusovca Danielea Farlatija (1690–1773), zasnovano na obimnoj građi prikupljanoj tokom više decenija u Vatikanskom arhivu, venecijanskim i dalmatinskim arhivima, manastirskim i biskupijskim bibliotekama, starim hronikama i brojnim drugim istorijskim izvorima. Smatra se jednim od najznačajnijih izvora za proučavanje istorije rimskog Ilirika, Dalmacije, crkvene organizacije, papstva i političke istorije istočnog Jadrana i Balkana od antike do ranog novog veka.

Projekat je započeo Filippo Riceputi, koji je više od dvadeset godina prikupljao ogromnu arhivsku građu (oko 300 rukopisnih svezaka) uz pomoć saradnika iz Dalmacije i drugih krajeva. Posle njegove smrti Farlati je preuredio projekat, dopunio ga, napisao tekst i pripremio prvih pet tomova za štampu. Nakon Farlatijeve smrti delo je nastavio Jacopo Coleti, koji je koristeći građu Riceputija i Farlatija priredio i objavio preostale tomove.

Ovaj komplet obuhvata upravo tih prvih pet tomova prvog izdanja, objavljenih u Veneciji kod Sebastiana Coletija između 1751. i 1775. godine. * Svi tomovi sačuvani su u originalnom pergamentskom (vellum) povezu, pri čemu je povez drugog toma u potpunosti restauriran. Celokupno delo objavljeno je u osam tomova, uz naknadno štampani opšti indeks. 

Delo je bogato bakrorezima, istorijskim kartama, epigrafskim spomenicima, genealoškim tablama i transkriptima brojnih dokumenata, od kojih su mnogi danas izgubljeni ili sačuvani jedino zahvaljujući Farlatijevim prepisima i objavljivanju.

Illyrici Sacri i danas predstavlja nezaobilazan izvor za proučavanje istorije Hrvatske, Srbije, Bosne i Hercegovine, Crne Gore, Albanije i čitavog istočnog Jadrana.

Poreklo

Na svim tomovima nalazi se stari rukopisni vlasnički zapis:

Ex Biblioth. Coll. Mediol. Braid. Soc. J.

Skraćenice najverovatnije znače:

• Ex Biblioth. = Ex Bibliotheca („iz biblioteke“)
• Coll. = Collegii („kolegijuma“)
• Mediol. = Mediolani / Mediolanensis („Milana“, odnosno „milanski“)
• Braid. = Braidensis („brerski“, koji pripada Breri)
• Soc. J. = Societatis Jesu („Družbe Isusove“, tj. jezuita)

odnosno:

Ex Bibliotheca Collegii Mediolanensis Braidensis Societatis Jesu

("Iz biblioteke Jezuitskog kolegijuma Brera u Milanu").

Zapis upućuje na to da je komplet nekada pripadao biblioteci znamenitog Jezuitskog kolegijuma Brera u Milanu, jedne od najznačajnijih obrazovnih i bibliotečkih ustanova severne Italije pre ukidanja Družbe Isusove 1773. godine. Takva provenijencija predstavlja značajnu istorijsku i kolekcionarsku vrednost kompleta.

O izdavaču

Sebastijano Koleti bio je jedan od najznačajnijih venecijanskih štampara i izdavača XVIII veka. Specijalizovao se za objavljivanje obimnih istorijskih, teoloških i crkvenih dela na latinskom jeziku, među kojima se posebno ističe monumentalno izdanje Illyrici Sacri Danielea Farlatija.

Opis sadržaja prvih pet tomova

Tom I (1751)

Ecclesia Salonitana ab ejus exordio usque ad saeculum quartum

Prvi tom predstavlja uvod u celokupno delo Illyrici Sacri i posvećen je istoriji Salonitanske crkve od njenog nastanka do IV veka.

Obimni Prolegomena historica, geographica et chronologica obrađuju:

• pojam i granice antičkog Ilirika;
• poreklo i etnogenezu Ilira;
• antičke ilirske narode (Liburne, Delmate, Japode, Kelte i druge);
• rimska osvajanja Ilirika;
• geografiju, administrativnu podelu i istoriju rimske Dalmacije;
• gradove, reke, ostrva i prirodne odlike Dalmacije;
• nastanak i razvoj hrišćanstva u Iliriku.

Nakon uvodnog dela sledi istorija Salonitanske crkve, koja obuhvata:

• apostolsku tradiciju i pitanja propovedanja hrišćanstva u Dalmaciji;
• Svetog Tita kao navodnog apostola Dalmacije;
• nastanak i razvoj Salone;
• organizaciju rane crkvene hijerarhije;
• najstarije kataloge salonitanskih episkopa;
• opširnu studiju o Svetom Domniju (Domniusu), njegovom životu, mučeništvu, kultu i prenosu moštiju;
• druge rane salonitanske episkope i mučenike, među kojima su Kajan, Simforijan, Venancije, Agapit, Georgije, Teodor, Jovan, Donat, Anastasije i drugi.

Tom je bogato dokumentovan antičkim izvorima, citatima iz grčkih i latinskih autora, epigrafskim spomenicima, hronikama, kartama, bakrorezima i istorijskim raspravama koje predstavljaju osnovu za čitavo delo Illyrici Sacri.

Tom II (1753)

Ecclesia Salonitana a quarto saeculo usque ad excidium Salonae

Drugi tom nastavlja istoriju Salonitanske crkve od IV veka do njenog gašenja posle razaranja Salone početkom VII veka. Težište knjige čine detaljne istorijsko-kritičke studije o salonitanskim episkopima i razvoju crkvene organizacije u kasnoj antici.

Tom obuhvata sukcesiju salonitanskih episkopa, njihove biografije, hronologiju pontifikata, pisma, saborske odluke, hagiografske izvore, natpise i druge istorijske dokumente, uz kritičku analizu njihove autentičnosti. Istovremeno obrađuje političke i verske prilike u Dalmaciji, odnose sa Rimskom crkvom i carevima, arijanske sporove, gotske i druge provale, propast Salone, kao i pitanja prenosa relikvija i kontinuiteta Salonitanske crkve u Splitu.

Tom III (1765)

Ecclesia Spalatensis olim Salonitana

Treći tom posvećen je istoriji Splitske crkve (Ecclesia Spalatensis), naslednice drevne Salonitanske metropolije, od osnivanja Splitske nadbiskupije posle propasti Salone do XVII veka.

Posle uvodnih poglavlja o gradu Splitu, njegovoj crkvi, njenim pravima, jurisdikciji i odnosu prema nekadašnjoj Salonitanskoj metropoliji, Farlati donosi iscrpnu istoriju splitskih nadbiskupa, od Jovana Ravenskog (Joannes Ravennas), prvog nadbiskupa Splita, pa sve do savremenih nadbiskupa XVII veka.

Pored biografija i sukcesije nadbiskupa, tom obrađuje:

• pokrštavanje Hrvata i Srba;
• odnose Splitske crkve sa papama, Vizantijom, Ugarskom i hrvatskim vladarima;
• Splitske saborе i njihove odluke;
• sporove oko primata i metropolitanske jurisdikcije;
• osnivanje i ukidanje pojedinih biskupija;
• papinske bule, kraljevske povelje i diplomatsku prepisku;
• odnose sa Dubrovnikom, Zadrom, Antivarom, Trogirom i drugim crkvenim središtima;
• sukobe između nadbiskupa, kaptola, redova i svetovne vlasti;
• turske prodore, mletačku upravu i položaj Dalmacije u kasnom srednjem veku i ranom novom veku.

Veći deo knjige čine kritički obrađene biografije pojedinačnih splitskih nadbiskupa, uz obilje izvornih dokumenata, natpisa, pisama, saborskih odluka, privilegija i drugih istorijskih izvora.

Tom IV (1769)

Ecclesiae Suffraganeae Metropolis Spalatensis

Četvrti tom posvećen je sufraganskim biskupijama Splitske metropolije. Obrađuje istoriju biskupija Biograda (Belgradensis), Skradina (Scardonensis), Bosne (Bosnensis), Krbave (Corbaviensis), Modruša (Modrussensis), Senja (Seniensis), Otočca (Ottociensis), Duvna (Dumnensis), Makarske (Macarensis), Nina (Nonensis), Hvara (Phariensis), Knina (Tinniniensis), Trogira (Traguriensis) i Šibenika (Sibenicensis).

Tom V (1775)

Ecclesia Jadertina cum Suffraganeis et Ecclesia Zagabriensis

Peti tom posvećen je Zadarskoj nadbiskupiji i njenim sufraganskim biskupijama. Obrađuje istoriju Zadarske nadbiskupije (sa dodatkom o Paškoj biskupiji), Osorske (Absorensis), Rapske (Arbensis), Krčke (Vegliensis) i Zagrebačke biskupije (Siscianus, nunc Zagrabiensis).