Jestestvoslovije - Pavle Kengelac 1811 ("Prirodopis" Prva srpska prirodna istorija)

Pavle Kengelac godine 1811. objavio je prvi srpski prirodopis „Jestestvoslovije“. Knjiga je štampana u Budimu. Malo ko je u to vreme shvatao značaj i veličinu ovog dela. Naprotiv, bio je optužen za postupak nedostojan svešteničkom činu i plagijat. Nakon mnogo godina predsednik Ruske akademije nauka potvrdio je da je ovo originalno i značajno naučno delo.

Pavle Kengelac, ponegde Kenđelac (Kikinda, 29. jun 1766 — Temišvar, 7. mart 1834), profesor Karlovačke bogoslovije bio je jedan od najučenijih Srba svog vremena. Kengelac je bio arhimandrit, prvi Srbin doktor teologije i naučnik. Govorio je sedam jezika i jedan je od najznačajnijih Srba 19. veka.

Hristifor Kenđelac, otac Pavla Kenđelca, smatra se osnivačem Kikinde, jer je 1751. godine predvodio grupu Srba, graničara sa austrijsko - turske granice, koja je naselila područje u dolini rečice Galacke. Zabeleženo je da je, došavši na uzvišenje Ekeida, na kojem se danas nalazi Pravoslavna crkva Svetog Nikolaja rekao: Odavde ne idemo nikuda. Ovo je naš dom.

Pavle, 11. dete svog oca, školovaose  i proputovao je tokom školovanja čitavu Evropu, učeći u Budimu, Haleu, Kežmarku, Petrogradu. Završio je tri fakulteta, pravo, filozofiju i teologiju.

Vrativši se u Kikindu, već u četvrtoj deceniji života, Pavle Kenđelac je zatekao nezadovoljstvo naroda povodom nepravedne podele ritskog zemljišta. Poveo je narod Kikinde u bunu i time pao u nemilost vlasti.

Nakon nevolja koje su ga snašle zbog borbe za prava u Velikokindskom dištriktu, Kenđelac se povukao u manastir Svetog Đorđa u današnjoj Rumuniji. Već pre toga sprijateljio se sa episkopom temišvarskim Petrom Petrovićem. 1796. godine rukopoložen je za đakona, a dve godine kasnije primio je monaški postrig. Nakon smrti episkopa Petra Petrovića, dolazi u sukob sa manastirskim bratstvom. Iako je imao ambicija da i sam postane episkop, to nije uspeo da ostvari, verovatno zbog neslaganja sa Karlovačkom mitropolijom i nerazumevanja tadašnjih čelnika srpske crkve. Do kraja života ostao je u manastiru Svetog Đorđa kao arhimandrit, lišen daljih mogućnosti za napredovanjem. Posvetio se manastirskoj ekonomiji i nauci, bavio se arheologijom i političkom geografijom. Dopisivao se sa velikim brojem intelektualaca toga doba.

Godine 1811. objavio je prvi srpski prirodopis „Jestestvoslovije“. Knjiga je štampana u Budimu o trošku Georgija Stefanovića iz Temišvara "osobitog ljubitelja slavenskog knjižestva". Malo ko je u to vreme shvatao značaj i veličinu ovog dela. Naprotiv, bio je optužen za postupak nedostojan svešteničkom činu i plagijat. Nakon mnogo godina predsednik Ruske akademije nauka potvrdio je da je ovo originalno i značajno naučno delo. Kako u svom delu o Kengelčevoj knjizi piše Relja Katić: "Sadržaj Kengelčevog "Jestestvoslovija" u celini potvrđuje njegovo odlično poznavanje u to doba savremenih saznanja u oblasti bioloških nauka".

Godine 1821. godine Kengelac je objavio svoje drugo delo „Zbitijaslovije“ (istorija najznačajnijih događaja). Napisao je i knjige „Crkvena povesnica“, „Propoved o pokoravanju vlastima“, „Nadgrobna beseda vladici Petru Vidaku“ i „Autobiografija“. Bio je veliki pristalica pisanja na crkvenoslovenskom jeziku, pa su sva njegova dela pisana ovim jezikom. Veliki deo njegovih vrednih spisa nije sačuvan.

U narodu je upamćeno da je i sto godina posle njegove smrti u Kikindi i okolini još uvek živela izreka "pametan kao Pavle Kenđelac".

Prvi zapis o golubačkoj mušici na našem jeziku, koji potiče iz 1811. godine, nalazi se u knjizi "Jestestvoslovije" Pavla Kengelca. Ovaj odeljak je vrlo značajan jer će za dugi niz godina ostati jedini spis ovakve vrste pisan na narodnom jeziku.